Król czeskich „pabičów” i literatury przy kuflu piwa (2)

Miloš Forman to bez wątpienia najbardziej utytułowany czeski twórca w historii kina. Jego życie to opowieść o człowieku, który stracił rodziców w obozach koncentracyjnych, przeżył dwa totalitaryzmy, a mimo to zachował niesamowitą czułość wobec ludzkich słabości. Od praskich ulic po czerwone dywany w Los Angeles – Forman zawsze szukał jednego: wolności jednostki w starciu z bezdusznym systemem.

Czeski start: Nowa Fala i „Pali się, moja panno”

Zanim Forman stał się gigantem światowego kina, był liderem tzw. czeskiej Nowej Fali. Jego wczesne filmy, jak „Miłość blondynki” czy legendarny obraz „Pali się, moja panno” (Hoří, má panenko), to szczyt ironii i celnej obserwacji społecznej. W tym ostatnim, pokazując zabawę strażaków na prowincji, Forman stworzył tak genialną metaforę komunistycznej Czechosłowacji, że władze poczuły się śmiertelnie obrażone, a strażacy w całym kraju zaczęli protestować. Forman pokazał wtedy to, co Czesi potrafią najlepiej: tragikomedię życia, w której śmiech miesza się z goryczą.

Ucieczka i „Lot nad kukułczym gniazdem”

Inwazja wojsk Układu Warszawskiego w 1968 roku zastała Formana w Paryżu. Postanowił nie wracać do okupowanego kraju i ruszył do USA. Początki w Hollywood były trudne – bez pieniędzy, ze słabym angielskim, spał w tanich hotelach. Wszystko zmieniło się w 1975 roku, gdy wyreżyserował „Lot nad kukułczym gniazdem”. Film zdobył 5 Oscarów w najważniejszych kategoriach (tzw. Wielki Szlem), a Forman stał się gwiazdą pierwszej wielkości. Dla niego historia buntu w szpitalu psychiatrycznym była bezpośrednim nawiązaniem do tego, co przeżył w Czechosłowacji – walki jednostki o godność w systemie, który chce ją „uleczyć” siłą.

„Amadeusz” – wielki powrót do Pragi

Szczytem jego kariery stał się „Amadeusz” (1984). Co ciekawe, Forman wywalczył u komunistycznych władz zgodę na kręcenie tego filmu w Pradze (która udawała XVIII-wieczny Wiedeń). Był to wielki powrót reżysera do ojczyzny, choć pod stałym nadzorem tajnej policji. Film zdobył 8 Oscarów i do dziś jest uważany za jedno z największych arcydzieł w historii kina. Forman pokazał w nim starcie geniuszu (Mozart) z rzemiosłem napędzanym zazdrością (Salieri) w sposób, który zachwyca kolejne pokolenia.

Dziedzictwo wolnego człowieka

Miloš Forman (1932–2018) nigdy nie zapomniał o swoich korzeniach. Choć odniósł oszałamiający sukces w Ameryce, w jego filmach zawsze czuć było ten specyficzny, czeski humanizm – zrozumienie dla dziwaków, outsiderów i buntowników. Był dowodem na to, że czeska kultura, ze swoim dystansem i ironią, potrafi podbić świat, nie tracąc przy tym swojej duszy. Dla czytelnika działu Kultura, Forman to postać obowiązkowa – symbol sukcesu, który narodził się z buntu przeciwko każdej formie zniewolenia.